HRM-BBS 2nd yr Chapter 2

 

Methods of Job Design (कार्य डिजाइनका विधिहरू)

परिचय

कार्य डिजाइन (Job Design) भनेको संस्थामा गरिने कामलाई यसरी संरचना गर्ने प्रक्रिया हो जसबाट कुन काम कसरी, कति र कसले गर्ने भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ। राम्रो कार्य डिजाइनले कर्मचारीको क्षमता, सन्तुष्टि, प्रेरणा र उत्पादकता बढाउँछ। कमजोर कार्य डिजाइनले दिक्कपन, अनुपस्थिती र कार्यक्षमतामा कमी ल्याउँछ। त्यसैले आधुनिक व्यवस्थापनमा कार्य डिजाइन अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। कार्य डिजाइनका प्रमुख विधिहरू निम्न अनुसार छन्:

1. Job Rotation (कार्य परिक्रमा विधि)

यस विधिमा कर्मचारीलाई निश्चित समय अन्तरालमा फरक–फरक काममा सारिन्छ। यसले एउटै काम लामो समयसम्म गर्दा आउने दिक्कपन घटाउँछ र कर्मचारीलाई बहु–सीपयुक्त बनाउँछ। साथै आकस्मिक अनुपस्थितिमा पनि काम नरोकिने फाइदा हुन्छ।
उदाहरण: बैंक वा उद्योगमा कर्मचारीलाई विभिन्न विभागमा पालैपालो काम गराउनु।

2. Job Enlargement (कार्य विस्तार विधि)

यस विधिमा कर्मचारीलाई उही तहका थप कार्यहरू प्रदान गरिन्छ। यसले कामको दायरा बढाउँछ तर अधिकार र जिम्मेवारीको स्तर भने परिवर्तन हुँदैन। यसले कामलाई केही हदसम्म रोचक बनाउँछ तर दीर्घकालीन प्रेरणा भने सीमित हुन्छ।
उदाहरण: लेखा सहायकलाई बिल बनाउनुका साथै स्टक रेकर्ड राख्ने काम दिनु।

3. Job Enrichment (कार्य समृद्धि विधि)

यस विधिमा कर्मचारीलाई थप जिम्मेवारी, अधिकार र निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता दिइन्छ। यसले कामलाई चुनौतीपूर्ण, अर्थपूर्ण र सन्तोषजनक बनाउँछ। कर्मचारीले आफ्नो काममा गर्व महसुस गर्छ र कार्यप्रतिको प्रतिबद्धता बढ्छ।
उदाहरण: शिक्षकलाई केवल पढाउने होइन, पाठ योजना बनाउने र मूल्याङ्कन प्रणाली तय गर्ने अधिकार दिनु।

4. Autonomous Team Method (स्वायत्त टोली विधि)

यस विधिमा कर्मचारीहरूलाई स्वायत्त टोली बनाएर काम गर्ने स्वतन्त्रता दिइन्छ। टोलीले आफैं योजना बनाउने, काम बाँड्ने र निर्णय गर्ने गर्छ। यसले आपसी सहयोग, उत्तरदायित्व र नेतृत्व क्षमता विकास गर्छ।
उदाहरण: उत्पादन उद्योगमा एउटा टोलीलाई कच्चा पदार्थदेखि अन्तिम उत्पादनसम्मको जिम्मा दिनु।

5. Job Characteristics Method (कार्य विशेषता विधि)

यस विधि अनुसार कामलाई पाँच मुख्य विशेषतामा आधारित गरी डिजाइन गरिन्छ:
(१) सीपको विविधता, (२) कार्यको पूर्णता, (३) कार्यको महत्व, (४) स्वतन्त्रता, र (५) प्रतिप्रतिक्रिया।
यी विशेषताले कामलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ र कर्मचारीको आन्तरिक प्रेरणा बढाउँछ।

6. Modified Work Schedule (परिमार्जित कार्य तालिका)

यस विधिमा परम्परागत कार्य समयलाई परिमार्जन गरी लचिलो कार्य समय अपनाइन्छ। जस्तै: Part-time, Flextime, Work from Home आदि। यसले काम–जीवन सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ र कर्मचारी सन्तुष्टि बढाउँछ।
उदाहरण: आईटी कम्पनीमा घरबाट काम गर्ने व्यवस्था।

7. Socio-Technical Method (सामाजिक–प्राविधिक विधि)

यस विधिले मानव पक्ष (सामाजिक) र प्रविधि पक्ष (प्राविधिक) बीच सन्तुलन कायम गर्छ। प्रविधिको प्रयोगसँगै कर्मचारीको सामाजिक सम्बन्ध, तालिम र कार्य वातावरणमा पनि ध्यान दिइन्छ।
उदाहरण: आधुनिक मेसिनसँगै कर्मचारी तालिम र समूह कार्य प्रणाली लागू गर्नु।

8. Scientific Management Method (वैज्ञानिक व्यवस्थापन विधि)

यो विधि F.W. Taylor द्वारा प्रतिपादित हो। यसमा कामलाई वैज्ञानिक रूपमा अध्ययन गरी Time and Motion Study को माध्यमबाट कार्य डिजाइन गरिन्छ। सही व्यक्ति सही काममा राखी अधिकतम उत्पादन प्राप्त गर्ने यसको मुख्य उद्देश्य हो।
उदाहरण: उद्योगमा कामको समय मापन गरी कार्य विभाजन गर्नु।

निष्कर्ष

कार्य डिजाइनका विभिन्न विधिहरू संस्थाको प्रकृति, कामको प्रकार र कर्मचारीको क्षमताअनुसार प्रयोग गरिन्छ। उपयुक्त कार्य डिजाइन अपनाउँदा कर्मचारी सन्तुष्ट, प्रेरित र उत्पादक हुन्छन्, जसले संस्थाको दीर्घकालीन सफलतामा योगदान पुर्‍याउँछ।


Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Class 11 BS Chapter-6

Company Business (Long Definition) Company business refers to all the activities and operations carried out by a company with the main objective of earning profit. These activities can include producing goods, providing services, buying and selling products, investing in projects, or any other legal commercial operation that helps the company achieve its goals. Every company has a clearly defined business purpose mentioned in its memorandum of association, which guides its daily operations and long-term strategies. Company business is conducted systematically and legally, following rules and regulations, to ensure sustainable growth, customer satisfaction, and profitability. Example: Unilever Nepal produces soaps, shampoos, and detergents to sell in the market and earn profit. In short: Company business is the organized and legal activities which performs to make profit and achieve its objectives. Private and Public Company 1. Private Company  A private company is a busine...
Read more

Chapter-3 Planning (Business Studies)

  Chapter-3   Planning   Concept of planning Planning is the process of thinking in advance about what is to be done, how it is to be done, when it is to be done, and who is to do it. It involves setting objectives and deciding the best course of action to achieve those objectives effectively and efficiently .It is the primary and fundamental function of management, because all other managerial functions like organizing, staffing, directing, and controlling depend on planning. According to W.H Newman ” Generally speaking, planning is deciding in advance what is to be done.” Planning involves gathering and analyzing information, forecasting future conditions, evaluating alternatives, and choosing the best possible option. It helps in reducing uncertainty and preparing for changes in the environment. Planning provides a clear sense of direction to the organization, helps in optimum utilization of resources, and ensures that efforts of all members are coordinated...
Read more

Class 11-chapter 11

  Chapter-11   Risk and insurance   Meaning of Business Risk  Business risk means the possibility that a business may face loss or may not earn the expected profit because the future is uncertain. It arises from factors that affect the normal working of a business, such as changes in customer demand, increase in production costs, competition, changes in government rules, or natural events. Since these factors cannot be fully controlled by the business, profit is never guaranteed. Business risk exists in every type of business, whether small or large. The chance of failure, loss, or lower income due to uncertain business conditions is known as business risk. Meaning of Insurance  Insurance is a method of protection against financial loss caused by unexpected events such as accidents, illness, fire, theft, or death. It works on the principle of risk sharing, where many people contribute a small amount of money called a premium to an insurance company. In return,...
Read more