Job satisfaction

कार्य सन्तुष्टि

कार्य सन्तुष्टिको अवधारणा (Concept of Job Satisfaction)

कार्य सन्तुष्टि (Job Satisfaction) भनेको कर्मचारीले आफ्नो काम, कार्य वातावरण, पारिश्रमिक, पदोन्नति, सहकर्मी तथा व्यवस्थापनप्रति अनुभव गर्ने सन्तोष, खुशी र सकारात्मक भावनाको अवस्था हो। यो कर्मचारीको कामप्रतिको मनोवैज्ञानिक तथा भावनात्मक प्रतिक्रिया हो।

कार्य सन्तुष्टिको अवधारणाले कर्मचारीको आवश्यकता, अपेक्षा र वास्तविक प्राप्तिबीचको सम्बन्धलाई जोड दिन्छ। जब कर्मचारीका अपेक्षा र आवश्यकताहरू कामबाट पूरा हुन्छन्, तब ऊ आफ्नो कामप्रति सन्तुष्ट हुन्छ। विपरीत अवस्थामा असन्तुष्टि उत्पन्न हुन्छ।

कार्य सन्तुष्टि केवल तलब वा आर्थिक सुविधासँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन; यसमा कार्यको प्रकृति, कार्यस्थलको वातावरण, सहकर्मी तथा माथिल्लो तहका अधिकारीसँगको सम्बन्ध, पदोन्नतिको अवसर, सुरक्षा, सम्मान तथा व्यक्तिगत विकासका अवसरहरू पनि समावेश हुन्छन्।

उच्च स्तरको कार्य सन्तुष्टिले कर्मचारीको मनोबल, उत्पादकत्व, प्रतिबद्धता तथा कार्यसम्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ भने न्यून कार्य सन्तुष्टिले अनुपस्थिति, कर्मचारी पलायन तथा कार्यक्षमतामा कमी ल्याउन सक्छ।

निष्कर्षतः, कार्य सन्तुष्टि कर्मचारीले आफ्नो कामप्रति राख्ने सकारात्मक भावना र सन्तोषको अवस्था हो, जसले संगठनको सफलता र कर्मचारीको व्यक्तिगत विकास दुवैमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

कार्य सन्तुष्टिको मापन (Measurement of Job Satisfaction)

परिचय

कार्य सन्तुष्टि (Job Satisfaction) भन्नाले कर्मचारीले आफ्नो कामप्रति कति सकारात्मक वा नकारात्मक भावना राख्छ भन्ने जनाउँछ। कार्य सन्तुष्टिको मापनले कर्मचारीको मनोवृत्ति बुझ्न, कार्यसम्पादन सुधार गर्न, अनुपस्थित दर तथा कर्मचारी पलायन कम गर्न र संगठनको प्रभावकारिता बढाउन मद्दत गर्दछ।

कार्य सन्तुष्टि मापन गर्ने प्रमुख विधिहरू निम्न छन्:

१. एकल समग्र मूल्याङ्कन विधि (Single Global Rating Method)

यस विधिमा कर्मचारीलाई आफ्नो कामप्रति समग्र रूपमा कत्तिको सन्तुष्ट छ भन्ने एउटा मात्र प्रश्न सोधिन्छ। कर्मचारीले आफ्नो सन्तुष्टिको स्तर निश्चित स्केलमा व्यक्त गर्दछ।

उदाहरण

"तपाईं आफ्नो वर्तमान कामप्रति कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ?"

१ = अत्यन्त असन्तुष्ट
२ = असन्तुष्ट
३ = तटस्थ
४ = सन्तुष्ट
५ = अत्यन्त सन्तुष्ट

फाइदाहरू

सरल र प्रयोग गर्न सजिलो।
समय र खर्च कम लाग्ने।
समग्र सन्तुष्टि छिटो मापन गर्न सकिने।

सीमाहरू

असन्तुष्टि वा सन्तुष्टिको कारण थाहा हुँदैन।
कामका विभिन्न पक्षहरूको अलग-अलग मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।

२. योगफल अंक विधि (Summation Score Method)

यस विधिमा कर्मचारीको कामसँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षहरूको मूल्याङ्कन गरिन्छ। प्रत्येक पक्षमा प्राप्त अंकहरू जोडेर कुल कार्य सन्तुष्टि निर्धारण गरिन्छ।

यस अन्तर्गत मुख्य रूपमा तीनवटा उपकरण प्रयोग गरिन्छ:

(क) Job Descriptive Index (JDI)

Job Descriptive Index (JDI) कार्य सन्तुष्टि मापन गर्ने सबैभन्दा लोकप्रिय उपकरण हो। यसलाई Smith, Kendall र Hulin ले विकास गरेका हुन्।

JDI ले मापन गर्ने पक्षहरू

१. कामको प्रकृति (Work Itself)

काम कत्तिको रोचक, चुनौतीपूर्ण तथा जिम्मेवारीपूर्ण छ भन्ने मापन गर्दछ।

२. तलब (Pay)

कर्मचारी तलब तथा आर्थिक सुविधाप्रति कत्तिको सन्तुष्ट छ भन्ने मापन गर्दछ।

३. पदोन्नति (Promotion)

पदोन्नति तथा करियर विकासका अवसरप्रतिको सन्तुष्टि मापन गर्दछ।

४. सुपरिवेक्षण (Supervision)

सुपरभाइजर वा व्यवस्थापकको नेतृत्व, सहयोग तथा व्यवहारप्रतिको सन्तुष्टि मापन गर्दछ।

५. सहकर्मी (Co-workers)

सहकर्मीहरूसँगको सम्बन्ध तथा सहकार्यप्रतिको सन्तुष्टि मापन गर्दछ।

फाइदाहरू

विश्वसनीय तथा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने।
कार्य सन्तुष्टिका महत्वपूर्ण पक्षहरू समेट्ने।
तुलना गर्न सजिलो।

सीमाहरू

संगठन विशेषका सबै पक्षहरू समेट्न नसक्ने।

(ख) Minnesota Satisfaction Questionnaire (MSQ)

Minnesota Satisfaction Questionnaire (MSQ) कार्य सन्तुष्टि मापन गर्ने विस्तृत प्रश्नावली हो। यसले कर्मचारीको आन्तरिक तथा बाह्य दुवै प्रकारको सन्तुष्टि मापन गर्दछ।

MSQ का प्रकार

लामो फाराम (100 प्रश्न)
छोटो फाराम (20 प्रश्न)

MSQ का मुख्य आयामहरू

१. आन्तरिक सन्तुष्टि (Intrinsic Satisfaction)

कामबाट प्राप्त हुने आन्तरिक सन्तुष्टि, जस्तै:

उपलब्धि (Achievement)
जिम्मेवारी (Responsibility)
स्वतन्त्रता (Independence)
सिर्जनात्मकता (Creativity)
मान्यता (Recognition)

२. बाह्य सन्तुष्टि (Extrinsic Satisfaction)

कामका बाह्य पक्षहरूप्रतिको सन्तुष्टि, जस्तै:

तलब
कार्य वातावरण
सुपरिवेक्षण
संगठनका नीतिहरू
जागिरको सुरक्षा

फाइदाहरू

विस्तृत जानकारी प्रदान गर्ने।
आन्तरिक र बाह्य दुवै पक्षको मूल्याङ्कन गर्ने।
अनुसन्धानका लागि उपयोगी।

सीमाहरू

समय बढी लाग्ने।
विश्लेषण जटिल हुन सक्ने।

(ग) Need Satisfaction Questionnaire (NSQ)

Need Satisfaction Questionnaire (NSQ) कर्मचारीका आवश्यकताहरू कत्तिको पूरा भएका छन् भन्ने आधारमा कार्य सन्तुष्टि मापन गर्ने विधि हो। यो मुख्य रूपमा आवश्यकतामूलक सिद्धान्त (Need Theory) मा आधारित छ।

NSQ ले मापन गर्ने आवश्यकताहरू

१. शारीरिक आवश्यकता (Physiological Needs)

पर्याप्त तलब, आरामदायी कार्य वातावरण तथा आधारभूत सुविधाहरू।

२. सुरक्षा आवश्यकता (Safety Needs)

जागिरको सुरक्षा, सुरक्षित कार्यस्थल तथा स्थायित्व।

३. सामाजिक आवश्यकता (Social Needs)

सहकर्मीहरूसँगको मित्रता, समूहकार्य तथा सामाजिक सम्बन्ध।

४. सम्मान आवश्यकता (Esteem Needs)

मान्यता, प्रतिष्ठा, सम्मान तथा प्रशंसा।

५. आत्म-विकास आवश्यकता (Self-Actualization Needs)

प्रतिभा प्रदर्शन, व्यक्तिगत विकास तथा सृजनात्मक अवसरहरू।

फाइदाहरू

कर्मचारीका वास्तविक आवश्यकताहरू बुझ्न मद्दत गर्ने।
प्रेरणा र सन्तुष्टिबीचको सम्बन्ध स्पष्ट गर्ने।
मानव संसाधन नीतिहरू निर्माण गर्न उपयोगी।

सीमाहरू

सबै कर्मचारीका आवश्यकताहरू समान हुँदैनन्।
आवश्यकताहरू समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छन्।

निष्कर्ष

कार्य सन्तुष्टि मापन गर्न Single Global Rating Method र Summation Score Method प्रयोग गरिन्छ। Summation Score Method अन्तर्गत Job Descriptive Index (JDI), Minnesota Satisfaction Questionnaire (MSQ) र Need Satisfaction Questionnaire (NSQ) जस्ता उपकरणहरूले कर्मचारीको कार्य सन्तुष्टिको विस्तृत तथा वैज्ञानिक मूल्याङ्कन गर्न मद्दत गर्छन्। यी उपकरणहरूको प्रयोगबाट संगठनले कर्मचारीको सन्तुष्टि बढाई उत्पादकता र कार्यसम्पादनमा सुधार ल्याउन सक्छ।

कार्य सन्तुष्टिको महत्व (Importance of Job Satisfaction)

कार्य सन्तुष्टि भन्नाले कर्मचारीले आफ्नो कामप्रति अनुभव गर्ने सन्तुष्टि, खुशी तथा सकारात्मक भावनालाई जनाउँछ। कर्मचारी कार्यबाट सन्तुष्ट भएमा संगठन र कर्मचारी दुवैलाई लाभ पुग्छ। चित्रमा देखाइए अनुसार कार्य सन्तुष्टिका प्रमुख महत्वहरू निम्न छन्:

१. कर्मचारी पलायन कम हुन्छ (Less Employee Turnover)

कार्य सन्तुष्ट कर्मचारीहरूले संगठन छोड्ने सम्भावना कम हुन्छ। यसले अनुभवी कर्मचारीलाई संगठनमै टिकाइ राख्न मद्दत गर्छ।

२. अनुपस्थिति कम हुन्छ (Less Absenteeism)

कामप्रति सन्तुष्ट कर्मचारीहरू नियमित रूपमा कार्यस्थलमा उपस्थित हुन्छन्। यसले कार्यको निरन्तरता कायम राख्छ।

३. मानव संसाधन व्यवस्थापन खर्च कम हुन्छ (Low HRM Cost)

कर्मचारी पलायन र अनुपस्थिति कम हुँदा नयाँ कर्मचारी भर्ती, छनोट, तालिम तथा विकासमा लाग्ने खर्च घट्छ।

४. उत्पादकता बढ्छ (Higher Productivity)

सन्तुष्ट कर्मचारीहरू बढी उत्साह, लगनशीलता र समर्पणका साथ काम गर्छन्, जसले उत्पादन तथा कार्यक्षमता बढाउँछ।

५. कार्यसम्पादनको गुणस्तर उच्च हुन्छ (Higher Quality of Performance)

कार्य सन्तुष्ट कर्मचारीहरूले त्रुटि कम गर्छन् र गुणस्तरीय सेवा तथा उत्पादन प्रदान गर्छन्।

६. कर्मचारी निष्ठावान् बन्छन् (Loyal)

सन्तुष्ट कर्मचारीहरू संगठनप्रति वफादार र प्रतिबद्ध हुन्छन्। उनीहरूले संगठनको हितलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

७. नाफा वृद्धि हुन्छ (Increases Profitability)

उच्च उत्पादकता, कम खर्च र राम्रो कार्यसम्पादनका कारण संगठनको नाफा बढ्छ।

८. संस्थाको सद्भावना बढ्छ (Goodwill)

सन्तुष्ट कर्मचारीहरूले संस्थाको सकारात्मक छवि निर्माण गर्छन्। यसले ग्राहक, लगानीकर्ता तथा समाजमा संस्थाको प्रतिष्ठा बढाउँछ।

निष्कर्ष

कार्य सन्तुष्टि कर्मचारी र संगठन दुवैका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यसले कर्मचारीको मनोबल, उत्पादकता, निष्ठा तथा कार्यसम्पादनको गुणस्तर बढाउनुका साथै संगठनको नाफा र सद्भावना वृद्धि गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। त्यसैले प्रत्येक संगठनले कर्मचारीको कार्य सन्तुष्टि बढाउने प्रयास गर्नुपर्छ।

कर्मचारी कार्यसम्पादनमा कार्य सन्तुष्टिको प्रभाव (Effect of Job Satisfaction on Employee Performance)

चित्रमा देखाइए अनुसार कार्य सन्तुष्टि (Job Satisfaction) ले कर्मचारी कार्यसम्पादन (Employee Performance) मा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। कर्मचारी आफ्नो कामप्रति सन्तुष्ट हुँदा उसको कार्यक्षमता, व्यवहार र संगठनप्रतिको प्रतिबद्धतामा सकारात्मक परिवर्तन आउँछ।

१. उत्पादकता (Productivity)

कार्य सन्तुष्ट कर्मचारीहरू बढी उत्साहित, प्रेरित र समर्पित हुन्छन्। उनीहरूले कम समयमा बढी र राम्रो काम गर्न सक्छन्। यसले कर्मचारी तथा संगठन दुवैको उत्पादकता बढाउँछ।

उदाहरण: आफ्नो तलब र कार्य वातावरणप्रति सन्तुष्ट कर्मचारीले बढी मेहनतका साथ काम गर्छ।

२. अनुपस्थिति (Absenteeism)

कार्य सन्तुष्टि बढ्दा कर्मचारीको अनुपस्थित हुने प्रवृत्ति घट्छ। सन्तुष्ट कर्मचारीहरू नियमित रूपमा कार्यस्थलमा उपस्थित हुन्छन् र जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्छन्।

उदाहरण: राम्रो कार्य वातावरण भएको संस्थामा कर्मचारीहरू बिना कारण बिदा कम लिन्छन्।

३. कर्मचारी पलायन (Turnover)

कार्य सन्तुष्टि उच्च हुँदा कर्मचारीले संस्था छोड्ने सम्भावना कम हुन्छ। यसले अनुभवी तथा दक्ष कर्मचारीलाई संस्थामा टिकाइ राख्न मद्दत गर्छ।

उदाहरण: पदोन्नति र विकासका अवसर प्राप्त गर्ने कर्मचारीले जागिर परिवर्तन गर्ने सोच कम राख्छ।

४. संगठनात्मक नागरिकता व्यवहार (Organizational Citizenship)

सन्तुष्ट कर्मचारीहरू आफ्नो औपचारिक जिम्मेवारीभन्दा बाहिर गएर पनि संगठनको हितका लागि योगदान दिन इच्छुक हुन्छन्। उनीहरूले सहकर्मीलाई सहयोग गर्ने, संस्थाको नियम पालना गर्ने तथा सकारात्मक वातावरण निर्माण गर्ने काम गर्छन्।

उदाहरण: कुनै कर्मचारीले आफ्नो काम सकिएपछि सहकर्मीलाई सहयोग गर्नु।

५. अन्य पक्षहरूमा प्रभाव (Effects on Other Aspects)

कार्य सन्तुष्टिले कर्मचारीको मनोबल, प्रेरणा, प्रतिबद्धता, निष्ठा, रचनात्मकता तथा कार्यसम्पादनको गुणस्तरमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसले संगठनको छवि र समग्र सफलतामा समेत योगदान पुर्‍याउँछ।

उदाहरण: सन्तुष्ट कर्मचारीले ग्राहकसँग राम्रो व्यवहार गर्छ, जसले संस्थाको प्रतिष्ठा बढाउँछ।

निष्कर्ष

कार्य सन्तुष्टि कर्मचारी कार्यसम्पादनको महत्वपूर्ण निर्धारक हो। उच्च कार्य सन्तुष्टिले उत्पादकता बढाउने, अनुपस्थिति घटाउने, कर्मचारी पलायन कम गर्ने, संगठनात्मक नागरिकता व्यवहार विकास गर्ने तथा समग्र संगठनात्मक प्रभावकारिता वृद्धि गर्ने काम गर्छ। त्यसैले प्रत्येक संगठनले कर्मचारीको कार्य सन्तुष्टि बढाउने नीतिहरू अपनाउनुपर्छ।

OBHRM chapter 4: job satisfaction