OBHRM: groups and teams in organisations

 

समूह (Group) को अवधारणा

समूह भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिहरूको यस्तो सङ्गठन हो, जसले साझा उद्देश्य प्राप्त गर्न आपसमा अन्तरक्रिया, सहयोग तथा समन्वय गर्दछन्। संगठनभित्र व्यक्तिहरूले एक्लै भन्दा समूहमा रहेर बढी प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सक्छन्। समूहका सदस्यहरू एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन् र उनीहरूको व्यवहार तथा कार्यले एक-अर्कालाई प्रभावित गर्दछ। संगठनका लक्ष्यहरू हासिल गर्न, समस्या समाधान गर्न, निर्णय लिन तथा कार्यसम्पादन सुधार गर्न समूहको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। यसरी, साझा उद्देश्य, नियमित अन्तरक्रिया, सहयोग र परस्पर निर्भरतामा आधारित व्यक्तिहरूको सङ्गठनलाई समूह भनिन्छ

समूह (Group) भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिहरूको यस्तो सङ्गठन हो जसले आपसमा अन्तरक्रिया (interaction) गर्दै साझा उद्देश्य प्राप्त गर्न मिलेर काम गर्छन्। संगठनमा कार्य सम्पन्न गर्न, समस्या समाधान गर्न, निर्णय लिन तथा संगठनात्मक लक्ष्य हासिल गर्न समूहको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। समूहका सदस्यहरू एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन् र एक-अर्काको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छन्।

Stephen P. Robbins का अनुसार, “समूह भनेको विशेष उद्देश्य प्राप्त गर्न एकसाथ आएका दुई वा दुईभन्दा बढी अन्तरक्रियात्मक तथा परस्पर निर्भर व्यक्तिहरूको समुह हो।”

समूहका विशेषताहरू

  1. दुई वा दुईभन्दा बढी सदस्य – समूहमा कम्तीमा दुई जना सदस्य हुनुपर्छ।
  2. अन्तरक्रिया – सदस्यहरूबीच नियमित रूपमा सम्पर्क र संवाद हुन्छ।
  3. साझा उद्देश्य – सबै सदस्यहरू समान लक्ष्य प्राप्तिका लागि कार्य गर्छन्।
  4. परस्पर निर्भरता – सदस्यहरू एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन्।
  5. समूह पहिचान – सदस्यहरूमा समूहप्रति अपनत्व र सम्बन्धको भावना हुन्छ।
  6. भूमिका र जिम्मेवारी – प्रत्येक सदस्यको निश्चित भूमिका तथा जिम्मेवारी हुन्छ।

समूहको महत्व

  • टोलीगत कार्य (Teamwork) लाई प्रोत्साहन गर्छ।
  • सञ्चार र समन्वयमा सुधार ल्याउँछ।
  • निर्णय निर्माण तथा समस्या समाधानमा सहयोग पुर्‍याउँछ।
  • कार्यक्षमता र उत्पादकत्व बढाउँछ।
  • सदस्यहरूलाई प्रेरणा तथा सामाजिक सहयोग प्रदान गर्छ।

निष्कर्ष

समूह संगठनको एक महत्वपूर्ण अङ्ग हो। यसले व्यक्तिहरूलाई मिलेर काम गर्न, साझा उद्देश्य प्राप्त गर्न तथा संगठनको सफलता सुनिश्चित गर्न सहयोग गर्दछ। प्रभावकारी समूहले कर्मचारी सन्तुष्टि, कार्यसम्पादन र संगठनात्मक प्रभावकारितामा वृद्धि गर्दछ।

समूह गतिशीलता (Group Dynamics) को अवधारणा

समूह गतिशीलता (Group Dynamics) भनेको समूहभित्रका सदस्यहरूबीच हुने अन्तरक्रिया, व्यवहार, सम्बन्ध, प्रभाव, तथा समूहको कार्यप्रक्रियाको अध्ययन हो। यसले समूह कसरी गठन हुन्छ, कसरी सञ्चालन हुन्छ, सदस्यहरूले एक-अर्कालाई कसरी प्रभावित गर्छन्, र समूहले आफ्नो उद्देश्य कसरी प्राप्त गर्छ भन्ने कुरालाई बुझाउँछ।

Kurt Lewin लाई समूह गतिशीलताको जनक मानिन्छ। उनका अनुसार, समूहका सदस्यहरूको व्यवहार समूहभित्रका विभिन्न शक्तिहरू र सम्बन्धहरूद्वारा प्रभावित हुन्छ।

सरल अवधारणा

समूह गतिशीलता भनेको समूहभित्र सदस्यहरूबीच हुने पारस्परिक सम्बन्ध, सञ्चार, सहयोग, नेतृत्व, द्वन्द्व तथा व्यवहारको प्रक्रिया हो, जसले समूहको प्रभावकारिता र कार्यसम्पादनलाई प्रभावित गर्दछ।

मुख्य तत्वहरू

  • सदस्यहरूबीचको अन्तरक्रिया
  • सञ्चार (Communication)
  • नेतृत्व (Leadership)
  • समूहका नियम तथा मान्यता
  • द्वन्द्व र सहकार्य
  • समूह एकता (Group Cohesiveness)

निष्कर्ष

समूह गतिशीलता समूहभित्र हुने व्यवहारिक र सामाजिक प्रक्रियाहरूको अध्ययन हो। यसले समूहलाई प्रभावकारी, समन्वित र लक्ष्यउन्मुख बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

Stages of Group formation(समूह निर्माणका चरणहरू)

१. Forming (गठन गर्ने)

यो समूह विकासको पहिलो चरण हो। यस चरणमा सदस्यहरू पहिलो पटक भेटघाट गर्छन् र एक-अर्कालाई चिन्ने प्रयास गर्छन्। समूहको उद्देश्य, कार्य र जिम्मेवारीबारे प्रारम्भिक जानकारी लिइन्छ। सदस्यहरू सामान्यतया विनम्र र सावधान हुन्छन् तथा नेतृत्वको अपेक्षा गर्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

  • समूह गठन हुन्छ।
  • सदस्यहरू एक-अर्कासँग परिचित हुन्छन्।
  • उद्देश्य र कार्य निर्धारण गरिन्छ।
  • अनिश्चितता र जिज्ञासा बढी हुन्छ।

२. Storming (द्वन्द्व चरण)

यस चरणमा सदस्यहरूबीच विचार, भूमिका र जिम्मेवारीका विषयमा मतभेद तथा द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ। नेतृत्व, निर्णय प्रक्रिया तथा कार्यशैलीबारे असहमति देखिन सक्छ।

मुख्य विशेषताहरू:

  • मतभेद र विवाद देखा पर्छन्।
  • शक्ति र नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ।
  • सदस्यहरूको वास्तविक व्यवहार प्रकट हुन्छ।
  • समूहभित्र तनाव उत्पन्न हुन सक्छ।

३. Norming (मान्यता स्थापना चरण)

यस चरणमा सदस्यहरूबीच समझदारी र सहयोग बढ्छ। समूहका नियम, मूल्य र व्यवहारका मान्यताहरू स्थापित हुन्छन्। सदस्यहरूले समूहको उद्देश्यलाई स्वीकार गरी मिलेर काम गर्न थाल्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

  • सहयोग र एकता बढ्छ।
  • समूहका नियम तथा मान्यताहरू स्थापित हुन्छन्।
  • विश्वास र समन्वय विकास हुन्छ।
  • द्वन्द्व कम हुँदै जान्छ।

४. Performing (कार्यसम्पादन चरण)

यो समूहको सबैभन्दा प्रभावकारी चरण हो। सदस्यहरू पूर्ण रूपमा समन्वित भएर लक्ष्य प्राप्तिका लागि काम गर्छन्। समूहको ऊर्जा र स्रोतहरू कार्यसम्पादनमा केन्द्रित हुन्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

  • उच्च उत्पादकता र कार्यक्षमता।
  • प्रभावकारी निर्णय र समस्या समाधान।
  • सदस्यहरूबीच बलियो सहयोग।
  • लक्ष्य प्राप्तिमा केन्द्रित कार्य।

५. Adjourning (विसर्जन चरण)

समूहको उद्देश्य पूरा भएपछि वा परियोजना समाप्त भएपछि समूह विघटन हुने चरणलाई Adjourning भनिन्छ। सदस्यहरूले आफ्नो कार्य सम्पन्न गरी समूहबाट अलग हुन्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

  • कार्य सम्पन्न हुन्छ।
  • समूह विघटन हुन्छ।
  • सदस्यहरू छुट्टिन्छन्।
  • उपलब्धिको मूल्याङ्कन गरिन्छ।

निष्कर्ष

समूह विकास प्रक्रिया Forming → Storming → Norming → Performing → Adjourning चरणहरूबाट अगाडि बढ्छ। यी चरणहरूले समूहलाई प्रभावकारी रूपमा विकास गर्न, सदस्यहरूबीच समन्वय बढाउन तथा संगठनात्मक लक्ष्य प्राप्त गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्।

चित्रमा संगठनमा समूह (Groups in Organization) का प्रकारहरू देखाइएको छ। यसलाई नेपालीमा यसरी व्याख्या गर्न सकिन्छ:

संगठनमा समूहका प्रकारहरू

समूह (Group) भन्नाले समान उद्देश्य प्राप्त गर्न एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गर्ने दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिहरूको जमातलाई बुझिन्छ। संगठनमा समूहलाई मुख्य रूपमा दुई प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्छ:

१. औपचारिक समूह (Formal Groups)

संगठनले निश्चित उद्देश्य पूरा गर्न औपचारिक रूपमा गठन गरेका समूहहरूलाई औपचारिक समूह भनिन्छ। यस्ता समूहका सदस्यहरूको भूमिका, अधिकार र जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा तोकिएको हुन्छ।

(क) आदेश समूह (Command Groups)

यो समूह संगठनको औपचारिक संरचनाअन्तर्गत रहने समूह हो। यसमा एक प्रबन्धक वा सुपरभाइजर र उनको मातहतका कर्मचारीहरू पर्दछन्।

उदाहरण:
कलेजको क्याम्पस प्रमुख र विभिन्न विभागका कर्मचारीहरू।

(ख) कार्य समूह (Task Groups)

विशेष काम वा परियोजना सम्पन्न गर्न गठन गरिएको समूहलाई कार्य समूह भनिन्छ। काम पूरा भएपछि यो समूह विघटन हुन सक्छ।

उदाहरण:
कलेजमा वार्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न गठन गरिएको समिति।

२. अनौपचारिक समूह (Informal Groups)

सदस्यहरूको व्यक्तिगत सम्बन्ध, रुचि, आवश्यकता वा सामाजिक अन्तरक्रियाका आधारमा स्वतः बन्ने समूहलाई अनौपचारिक समूह भनिन्छ। यस्ता समूह संगठनले औपचारिक रूपमा गठन गरेको हुँदैन।

(क) रुचि समूह (Interest Groups)

समान रुचि, उद्देश्य वा हित भएका व्यक्तिहरू मिलेर बनाएको समूहलाई रुचि समूह भनिन्छ।

उदाहरण:
शिक्षकहरूको तलब वृद्धि वा सेवा सुविधा सम्बन्धी साझा चासोका लागि बनेको समूह।

(ख) मित्रता समूह (Friendship Groups)

व्यक्तिगत मित्रता, समान उमेर, शौख वा सामाजिक सम्बन्धका आधारमा बनेको समूहलाई मित्रता समूह भनिन्छ।

उदाहरण:
कलेजका शिक्षकहरूबीचको साथीहरूको समूह।

निष्कर्ष

संगठनमा समूहहरूलाई औपचारिक समूह (Command Group र Task Group) तथा अनौपचारिक समूह (Interest Group र Friendship Group) मा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। यी समूहहरूले संगठनको कार्यसम्पादन, समन्वय, सञ्चार तथा कर्मचारी सन्तुष्टिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Class 11 BS Chapter-6

Company Business (Long Definition) Company business refers to all the activities and operations carried out by a company with the main objective of earning profit. These activities can include producing goods, providing services, buying and selling products, investing in projects, or any other legal commercial operation that helps the company achieve its goals. Every company has a clearly defined business purpose mentioned in its memorandum of association, which guides its daily operations and long-term strategies. Company business is conducted systematically and legally, following rules and regulations, to ensure sustainable growth, customer satisfaction, and profitability. Example: Unilever Nepal produces soaps, shampoos, and detergents to sell in the market and earn profit. In short: Company business is the organized and legal activities which performs to make profit and achieve its objectives. Private and Public Company 1. Private Company  A private company is a busine...
Read more

Class 11-chapter 11

  Chapter-11   Risk and insurance   Meaning of Business Risk  Business risk means the possibility that a business may face loss or may not earn the expected profit because the future is uncertain. It arises from factors that affect the normal working of a business, such as changes in customer demand, increase in production costs, competition, changes in government rules, or natural events. Since these factors cannot be fully controlled by the business, profit is never guaranteed. Business risk exists in every type of business, whether small or large. The chance of failure, loss, or lower income due to uncertain business conditions is known as business risk. Meaning of Insurance  Insurance is a method of protection against financial loss caused by unexpected events such as accidents, illness, fire, theft, or death. It works on the principle of risk sharing, where many people contribute a small amount of money called a premium to an insurance company. In return,...
Read more

Class11:BS Chapter 14 Filing and indexing

  Chapter 11:Filing and indexing Definition of Filing  Filing is the systematic process of collecting, classifying, arranging, and storing documents and records in a proper place so that they can be easily found and used whenever needed in the future. According to Edwin Robinson , “ Filing is the process of arranging and preserving records in a convenient and systematic manner so that they can be easily located whenever required. ” In every office or organization, many documents such as letters, reports, bills, records, and notices are produced daily. Filing helps to keep these documents in an organized, safe, and accessible way . A good filing system saves time, reduces confusion, and ensures that important information is available whenever needed. For example, in a college office, student records, examination papers, and financial documents are arranged in files or folders according to name, subject, or date so that staff can quickly find them when required. Therefore...
Read more