OBHRM: groups and teams in organisations

 

समूह (Group) को अवधारणा

समूह भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिहरूको यस्तो सङ्गठन हो, जसले साझा उद्देश्य प्राप्त गर्न आपसमा अन्तरक्रिया, सहयोग तथा समन्वय गर्दछन्। संगठनभित्र व्यक्तिहरूले एक्लै भन्दा समूहमा रहेर बढी प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सक्छन्। समूहका सदस्यहरू एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन् र उनीहरूको व्यवहार तथा कार्यले एक-अर्कालाई प्रभावित गर्दछ। संगठनका लक्ष्यहरू हासिल गर्न, समस्या समाधान गर्न, निर्णय लिन तथा कार्यसम्पादन सुधार गर्न समूहको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। यसरी, साझा उद्देश्य, नियमित अन्तरक्रिया, सहयोग र परस्पर निर्भरतामा आधारित व्यक्तिहरूको सङ्गठनलाई समूह भनिन्छ

समूह (Group) भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिहरूको यस्तो सङ्गठन हो जसले आपसमा अन्तरक्रिया (interaction) गर्दै साझा उद्देश्य प्राप्त गर्न मिलेर काम गर्छन्। संगठनमा कार्य सम्पन्न गर्न, समस्या समाधान गर्न, निर्णय लिन तथा संगठनात्मक लक्ष्य हासिल गर्न समूहको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। समूहका सदस्यहरू एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन् र एक-अर्काको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छन्।

Stephen P. Robbins का अनुसार, “समूह भनेको विशेष उद्देश्य प्राप्त गर्न एकसाथ आएका दुई वा दुईभन्दा बढी अन्तरक्रियात्मक तथा परस्पर निर्भर व्यक्तिहरूको समुह हो।”

समूहका विशेषताहरू

1. दुई वा दुईभन्दा बढी सदस्य – समूहमा कम्तीमा दुई जना सदस्य हुनुपर्छ।
2. अन्तरक्रिया – सदस्यहरूबीच नियमित रूपमा सम्पर्क र संवाद हुन्छ।
3. साझा उद्देश्य – सबै सदस्यहरू समान लक्ष्य प्राप्तिका लागि कार्य गर्छन्।
4. परस्पर निर्भरता – सदस्यहरू एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन्।
5. समूह पहिचान – सदस्यहरूमा समूहप्रति अपनत्व र सम्बन्धको भावना हुन्छ।
6. भूमिका र जिम्मेवारी – प्रत्येक सदस्यको निश्चित भूमिका तथा जिम्मेवारी हुन्छ।

समूहको महत्व

• टोलीगत कार्य (Teamwork) लाई प्रोत्साहन गर्छ।
• सञ्चार र समन्वयमा सुधार ल्याउँछ।
• निर्णय निर्माण तथा समस्या समाधानमा सहयोग पुर्‍याउँछ।
• कार्यक्षमता र उत्पादकत्व बढाउँछ।
• सदस्यहरूलाई प्रेरणा तथा सामाजिक सहयोग प्रदान गर्छ।

निष्कर्ष

समूह संगठनको एक महत्वपूर्ण अङ्ग हो। यसले व्यक्तिहरूलाई मिलेर काम गर्न, साझा उद्देश्य प्राप्त गर्न तथा संगठनको सफलता सुनिश्चित गर्न सहयोग गर्दछ। प्रभावकारी समूहले कर्मचारी सन्तुष्टि, कार्यसम्पादन र संगठनात्मक प्रभावकारितामा वृद्धि गर्दछ।

समूह गतिशीलता (Group Dynamics) को अवधारणा

समूह गतिशीलता (Group Dynamics) भनेको समूहभित्रका सदस्यहरूबीच हुने अन्तरक्रिया, व्यवहार, सम्बन्ध, प्रभाव, तथा समूहको कार्यप्रक्रियाको अध्ययन हो। यसले समूह कसरी गठन हुन्छ, कसरी सञ्चालन हुन्छ, सदस्यहरूले एक-अर्कालाई कसरी प्रभावित गर्छन्, र समूहले आफ्नो उद्देश्य कसरी प्राप्त गर्छ भन्ने कुरालाई बुझाउँछ।

Kurt Lewin लाई समूह गतिशीलताको जनक मानिन्छ। उनका अनुसार, समूहका सदस्यहरूको व्यवहार समूहभित्रका विभिन्न शक्तिहरू र सम्बन्धहरूद्वारा प्रभावित हुन्छ।

सरल अवधारणा

समूह गतिशीलता भनेको समूहभित्र सदस्यहरूबीच हुने पारस्परिक सम्बन्ध, सञ्चार, सहयोग, नेतृत्व, द्वन्द्व तथा व्यवहारको प्रक्रिया हो, जसले समूहको प्रभावकारिता र कार्यसम्पादनलाई प्रभावित गर्दछ।

मुख्य तत्वहरू

• सदस्यहरूबीचको अन्तरक्रिया
• सञ्चार (Communication)
• नेतृत्व (Leadership)
• समूहका नियम तथा मान्यता
• द्वन्द्व र सहकार्य
• समूह एकता (Group Cohesiveness)

निष्कर्ष

समूह गतिशीलता समूहभित्र हुने व्यवहारिक र सामाजिक प्रक्रियाहरूको अध्ययन हो। यसले समूहलाई प्रभावकारी, समन्वित र लक्ष्यउन्मुख बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

Stages of Group formation(समूह निर्माणका चरणहरू)

१. Forming (गठन गर्ने)

यो समूह विकासको पहिलो चरण हो। यस चरणमा सदस्यहरू पहिलो पटक भेटघाट गर्छन् र एक-अर्कालाई चिन्ने प्रयास गर्छन्। समूहको उद्देश्य, कार्य र जिम्मेवारीबारे प्रारम्भिक जानकारी लिइन्छ। सदस्यहरू सामान्यतया विनम्र र सावधान हुन्छन् तथा नेतृत्वको अपेक्षा गर्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

• समूह गठन हुन्छ।
• सदस्यहरू एक-अर्कासँग परिचित हुन्छन्।
• उद्देश्य र कार्य निर्धारण गरिन्छ।
• अनिश्चितता र जिज्ञासा बढी हुन्छ।

२. Storming (द्वन्द्व चरण)

यस चरणमा सदस्यहरूबीच विचार, भूमिका र जिम्मेवारीका विषयमा मतभेद तथा द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ। नेतृत्व, निर्णय प्रक्रिया तथा कार्यशैलीबारे असहमति देखिन सक्छ।

मुख्य विशेषताहरू:

• मतभेद र विवाद देखा पर्छन्।
• शक्ति र नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ।
• सदस्यहरूको वास्तविक व्यवहार प्रकट हुन्छ।
• समूहभित्र तनाव उत्पन्न हुन सक्छ।

३. Norming (मान्यता स्थापना चरण)

यस चरणमा सदस्यहरूबीच समझदारी र सहयोग बढ्छ। समूहका नियम, मूल्य र व्यवहारका मान्यताहरू स्थापित हुन्छन्। सदस्यहरूले समूहको उद्देश्यलाई स्वीकार गरी मिलेर काम गर्न थाल्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

• सहयोग र एकता बढ्छ।
• समूहका नियम तथा मान्यताहरू स्थापित हुन्छन्।
• विश्वास र समन्वय विकास हुन्छ।
• द्वन्द्व कम हुँदै जान्छ।

४. Performing (कार्यसम्पादन चरण)

यो समूहको सबैभन्दा प्रभावकारी चरण हो। सदस्यहरू पूर्ण रूपमा समन्वित भएर लक्ष्य प्राप्तिका लागि काम गर्छन्। समूहको ऊर्जा र स्रोतहरू कार्यसम्पादनमा केन्द्रित हुन्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

• उच्च उत्पादकता र कार्यक्षमता।
• प्रभावकारी निर्णय र समस्या समाधान।
• सदस्यहरूबीच बलियो सहयोग।
• लक्ष्य प्राप्तिमा केन्द्रित कार्य।

५. Adjourning (विसर्जन चरण)

समूहको उद्देश्य पूरा भएपछि वा परियोजना समाप्त भएपछि समूह विघटन हुने चरणलाई Adjourning भनिन्छ। सदस्यहरूले आफ्नो कार्य सम्पन्न गरी समूहबाट अलग हुन्छन्।

मुख्य विशेषताहरू:

• कार्य सम्पन्न हुन्छ।
• समूह विघटन हुन्छ।
• सदस्यहरू छुट्टिन्छन्।
• उपलब्धिको मूल्याङ्कन गरिन्छ।

निष्कर्ष

समूह विकास प्रक्रिया Forming → Storming → Norming → Performing → Adjourning चरणहरूबाट अगाडि बढ्छ। यी चरणहरूले समूहलाई प्रभावकारी रूपमा विकास गर्न, सदस्यहरूबीच समन्वय बढाउन तथा संगठनात्मक लक्ष्य प्राप्त गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्।