Research Design

Research design is the overall plan, blueprint, or framework of a research study. It specifies the procedures and methods that a researcher will use to collect, measure, and analyze data in order to answer research questions or test hypotheses. It acts as a guide for conducting research in a systematic, scientific, and organized manner.

Research design is prepared before the actual data collection begins. It helps the researcher decide what information is needed, where it will be obtained, how it will be collected, who will be included in the study, and how the collected data will be analyzed and interpreted. Therefore, it is considered the foundation of successful research.

Definitions

According to Kerlinger:

"Research design is the plan, structure, and strategy of investigation conceived so as to obtain answers to research questions and to control variance."

According to C. R. Kothari:

"Research design is the arrangement of conditions for collection and analysis of data in a manner that aims to combine relevance to the research purpose with economy in procedure."

According to William G. Zikmund:

"A research design is a master plan specifying the methods and procedures for collecting and analyzing the needed information."

Characteristics (Features) of Research Design

It is a scientific and systematic plan.
It provides a clear direction for the entire research process.
It helps achieve research objectives effectively.
It minimizes bias and errors.
It ensures the validity and reliability of research findings.
It saves time, money, and effort.
It identifies the sources and methods of data collection.
It specifies the sampling design and sample size.
It determines the techniques of data analysis.
It increases the credibility and quality of research.

Importance of Research Design

Provides a clear roadmap for conducting research.
Ensures systematic data collection.
Helps answer research questions accurately.
Improves the validity and reliability of findings.
Reduces unnecessary costs and delays.
Helps researchers make appropriate methodological decisions.
Facilitates proper interpretation of results.
Increases confidence in research conclusions.
Supports decision-making based on accurate findings.

Elements of Research Design

Statement of the research problem
Research objectives
Research questions or hypotheses
Target population
Sampling design
Sources of data (primary and secondary)
Data collection methods
Measurement of variables
Data analysis techniques
Time and budget plan
Ethical considerations

Example

Suppose a researcher wants to study the impact of employee motivation on job performance in commercial banks in Nepal.

The research design will specify:

Research type: Explanatory
Research approach: Quantitative
Population: Employees of commercial banks
Sample: 250 employees selected through random sampling
Data collection: Structured questionnaire
Analysis: Correlation and regression analysis

Conclusion

Research design is the backbone of a research study. It provides a complete framework for conducting research from beginning to end. A well-designed research plan helps the researcher collect accurate data, reduce errors, use resources efficiently, and produce valid, reliable, and meaningful findings. Therefore, research design is one of the most important components of any scientific research.

अनुसन्धान डिजाइन (Research Design) को अर्थ

अनुसन्धान डिजाइन भनेको अनुसन्धान कार्यलाई वैज्ञानिक, व्यवस्थित र योजनाबद्ध रूपमा सञ्चालन गर्न तयार गरिने समग्र योजना (Blueprint), रूपरेखा (Framework) वा कार्ययोजना (Plan) हो। यसले अनुसन्धानको उद्देश्य प्राप्त गर्न कुन तथ्याङ्क, कसरी, कहिले, कहाँ, कसबाट संकलन गर्ने तथा त्यसको विश्लेषण र व्याख्या कसरी गर्ने भन्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया निर्धारण गर्दछ।

अनुसन्धान सुरु गर्नु अघि तयार गरिने यस योजनाले अनुसन्धानलाई सही दिशा दिन्छ। त्यसैले अनुसन्धान डिजाइनलाई अनुसन्धानको मेरुदण्ड (Backbone) वा नक्सा (Blueprint) पनि भनिन्छ।

परिभाषा (Definitions)

Kerlinger का अनुसार:

"अनुसन्धान डिजाइन भनेको अनुसन्धान प्रश्नहरूको उत्तर प्राप्त गर्न तथा विभिन्न प्रभाव (variance) लाई नियन्त्रण गर्न तयार गरिएको अनुसन्धानको योजना, संरचना र रणनीति हो।"

C. R. Kothari का अनुसार:

"अनुसन्धान डिजाइन भनेको अनुसन्धानको उद्देश्यसँग सान्दर्भिकता कायम राख्दै कम लागत र कम समयमै तथ्याङ्क संकलन तथा विश्लेषण गर्ने अवस्थाहरूको उचित व्यवस्था हो।"

William G. Zikmund का अनुसार:

"अनुसन्धान डिजाइन आवश्यक सूचना सङ्कलन र विश्लेषण गर्ने विधि तथा प्रक्रियाहरूको समग्र योजना हो।"

अनुसन्धान डिजाइनका विशेषताहरू (Characteristics)

यो अनुसन्धानको समग्र कार्ययोजना हो।
अनुसन्धानलाई वैज्ञानिक र व्यवस्थित बनाउँछ।
अनुसन्धानको स्पष्ट दिशा निर्धारण गर्छ।
तथ्याङ्क सङ्कलन र विश्लेषणको प्रक्रिया तय गर्छ।
समय, लागत र श्रमको बचत गर्छ।
त्रुटि (Error) र पक्षपात (Bias) कम गर्छ।
अनुसन्धानलाई विश्वसनीय (Reliable) र वैध (Valid) बनाउँछ।
अनुसन्धानका उद्देश्य प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ।
अनुसन्धानको गुणस्तर बढाउँछ।
प्राप्त नतिजालाई विश्वासयोग्य बनाउँछ।

अनुसन्धान डिजाइनको महत्त्व (Importance)

अनुसन्धानलाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्न सहयोग गर्छ।
सही तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न मद्दत गर्छ।
अनुसन्धान प्रश्नहरूको सही उत्तर प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ।
समय, लागत र श्रमको बचत गर्छ।
अनुसन्धानको विश्वसनीयता र वैधता बढाउँछ।
त्रुटि तथा पक्षपात कम गर्छ।
निष्कर्षलाई प्रभावकारी र विश्वासयोग्य बनाउँछ।
निर्णय लिन उपयोगी आधार प्रदान गर्छ।

अनुसन्धान डिजाइनका मुख्य तत्वहरू (Elements)

अनुसन्धान समस्या (Research Problem)
अनुसन्धान उद्देश्य (Research Objectives)
अनुसन्धान प्रश्न वा परिकल्पना (Research Questions/Hypothesis)
अनुसन्धान जनसंख्या (Population)
नमुना छनोट (Sampling Design)
तथ्याङ्कका स्रोत (Primary/Secondary Data)
तथ्याङ्क सङ्कलन विधि
तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने तरिका
समय र बजेट योजना
नैतिक पक्ष (Ethical Considerations)

उदाहरण (Example)

यदि कुनै अनुसन्धानकर्ताले "सिमरा कलेजका BBS विद्यार्थीहरूको शैक्षिक उपलब्धिमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव" अध्ययन गर्न चाहन्छ भने अनुसन्धान डिजाइनमा निम्न कुरा समावेश हुन्छन्:

अनुसन्धानको प्रकार
अध्ययन गरिने विद्यार्थीहरूको संख्या
नमुना छनोट गर्ने विधि
प्रश्नावलीमार्फत तथ्याङ्क सङ्कलन
प्राप्त तथ्याङ्कको सांख्यिकीय विश्लेषण

निष्कर्ष (Conclusion)

अनुसन्धान डिजाइन अनुसन्धानको आधारशिला हो। यसले अनुसन्धानलाई सुरुदेखि अन्त्यसम्म सही दिशा प्रदान गर्छ। राम्रो अनुसन्धान डिजाइनले अनुसन्धानलाई वैज्ञानिक, व्यवस्थित, विश्वसनीय, वैध तथा प्रभावकारी बनाउँछ। त्यसैले कुनै पनि अनुसन्धानको सफलता धेरै हदसम्म त्यसको अनुसन्धान डिजाइनको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ।

अनुसन्धान डिजाइनका तत्वहरू (Elements of Research Design)

अनुसन्धान डिजाइन तयार गर्दा अनुसन्धानलाई सफल बनाउन विभिन्न पक्षहरूको योजना बनाउनुपर्छ। ती मुख्य तत्वहरू निम्न छन्:

1. अनुसन्धानको प्रकार (Type of Investigation)

यसले अनुसन्धान कुन प्रकारको हुनेछ भन्ने निर्धारण गर्छ।

मुख्य प्रकारहरू:

Exploratory Research (अन्वेषणात्मक): नयाँ विषयबारे प्रारम्भिक जानकारी प्राप्त गर्न।
Descriptive Research (वर्णनात्मक): कुनै घटना वा अवस्थाको वर्णन गर्न।
Analytical Research (विश्लेषणात्मक): तथ्यहरूको विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकाल्न।
Explanatory/Causal Research (कारणात्मक): कारण र प्रभावको सम्बन्ध पत्ता लगाउन।

उदाहरण: सिमरा कलेजका विद्यार्थीहरूको अध्ययन बानीको अवस्था थाहा पाउन Descriptive Research प्रयोग गर्न सकिन्छ।

2. सूचना/तथ्याङ्कको स्रोत (Source of Information)

अनुसन्धानका लागि आवश्यक सूचना कहाँबाट प्राप्त गर्ने भन्ने निर्णय हो।

(क) प्राथमिक स्रोत (Primary Source)

अनुसन्धानकर्ताले प्रत्यक्ष रूपमा संकलन गरेको तथ्याङ्क।

प्रश्नावली
अन्तर्वार्ता
अवलोकन
Focus Group Discussion

(ख) द्वितीयक स्रोत (Secondary Source)

पहिलेदेखि प्रकाशित सामग्री।

पुस्तक
जर्नल
सरकारी प्रतिवेदन
वेबसाइट
कलेजको अभिलेख

उदाहरण: विद्यार्थीसँग प्रश्नावली भराएर तथ्याङ्क लिनु प्राथमिक स्रोत हो भने TU को रिपोर्ट प्रयोग गर्नु द्वितीयक स्रोत हो।

3. सर्वेक्षणको प्रकार (Type of Survey)

तथ्याङ्क कसरी संकलन गरिने भन्ने निर्णय हो।

प्रकारहरू

Census Survey (सबैलाई समेट्ने)
Sample Survey (नमुनाबाट अध्ययन गर्ने)
Online Survey
Telephone Survey
Face-to-face Survey

उदाहरण: 2000 विद्यार्थीमध्ये 200 जनालाई मात्र अध्ययन गर्नु Sample Survey हो।

4. नमुना छनोट (Sampling)

जनसंख्याबाट प्रतिनिधित्व गर्ने केही व्यक्तिलाई छनोट गर्ने प्रक्रिया।

Sampling Methods

Probability Sampling

Simple Random Sampling
Stratified Sampling
Systematic Sampling
Cluster Sampling

Non-probability Sampling

Convenience Sampling
Purposive Sampling
Quota Sampling
Snowball Sampling

महत्त्व

समय बचत
लागत कम
अनुसन्धान सजिलो
विश्वसनीय नतिजा

5. तथ्याङ्क संकलनका उपकरण (Data Collection Instruments)

तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न प्रयोग गरिने साधनहरू।

मुख्य उपकरणहरू:

Questionnaire (प्रश्नावली)
Interview Schedule
Observation Checklist
Rating Scale
Checklist
Focus Group Guide

उदाहरण: विद्यार्थीको सन्तुष्टि मापन गर्न ५-बिन्दु Likert Scale प्रयोग गरिन्छ।

6. तथ्याङ्क संकलनका विधि तथा प्रविधि (Methods and Techniques of Data Collection)

तथ्याङ्क कसरी सङ्कलन गर्ने भन्ने तरिका।

मुख्य विधिहरू:

Observation Method
Interview Method
Questionnaire Method
Experiment Method
Focus Group Discussion
Document Review

उदाहरण: कर्मचारीसँग प्रत्यक्ष अन्तर्वार्ता लिएर जानकारी लिनु।

7. तथ्याङ्क विश्लेषणका उपकरण तथा प्रविधि (Data Analysis Tools and Techniques)

सङ्कलित तथ्याङ्कलाई अर्थपूर्ण बनाउने प्रक्रिया।

उपकरणहरू

Excel
SPSS
R
Stata

प्रविधिहरू

Frequency Distribution
Percentage
Mean
Standard Deviation
Correlation
Regression
Chi-square Test
t-test
ANOVA

उदाहरण: विद्यार्थीको परीक्षा नतिजा विश्लेषण गर्न Mean र Percentage प्रयोग गरिन्छ।

8. समय अवधि (Time Period)

अनुसन्धान सम्पन्न गर्न लाग्ने समयको योजना।

यसमा समावेश हुन्छ:

Proposal तयार गर्ने
तथ्याङ्क संकलन
Data Entry
Data Analysis
Report Writing
Final Submission

महत्त्व

समयमै अनुसन्धान सम्पन्न हुन्छ।
कार्य व्यवस्थापन सजिलो हुन्छ।
ढिलाइ कम हुन्छ।

9. प्रतिवेदन लेखन (Report Writing)

अनुसन्धानका सम्पूर्ण नतिजालाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्ने अन्तिम चरण।

सामान्य संरचना:

Title Page
Abstract
Introduction
Literature Review
Research Methodology
Data Analysis
Findings
Conclusion
Recommendations
References
Appendices

महत्त्व

अनुसन्धानलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
भविष्यका अनुसन्धानकर्ताका लागि सन्दर्भ सामग्री बन्छ।
निर्णयकर्तालाई उपयोगी सूचना प्रदान गर्छ।

निष्कर्ष

अनुसन्धान डिजाइनका यी ९ तत्वहरूले अनुसन्धानलाई वैज्ञानिक, व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउँछन्। यदि यी सबै तत्वहरू स्पष्ट रूपमा योजना गरिए भने अनुसन्धान विश्वसनीय (Reliable), वैध (Valid) र उद्देश्यअनुसार सफल हुन्छ।

Elements of Research Design (Detailed Explanation)

Research design is the overall plan or blueprint for conducting research. A good research design should include the following elements:

1. Type of Investigation

The type of investigation refers to the nature and purpose of the research. It determines how the study will be conducted and what kind of information is required.

Types of Investigation:

Exploratory Research: Conducted to explore a new problem or gain preliminary knowledge.
Descriptive Research: Describes the characteristics of a population, event, or situation.
Analytical Research: Analyzes existing information to draw conclusions.
Explanatory (Causal) Research: Examines cause-and-effect relationships between variables.

Example: A study on the factors affecting students' academic performance is explanatory research.

2. Source of Information

The source of information indicates where the researcher obtains the required data.

Primary Sources

Data collected directly by the researcher through:

Questionnaires
Interviews
Observation
Focus Group Discussions
Experiments

Secondary Sources

Data already collected and published by others, such as:

Books
Journals
Government reports
Newspapers
Websites
College records

Example: Collecting data from students through questionnaires is a primary source, while using published reports is a secondary source.

3. Type of Survey

The type of survey specifies how the survey will be conducted.

Types of Survey

Census Survey (studies the entire population)
Sample Survey (studies only a selected sample)
Online Survey
Telephone Survey
Face-to-face Survey
Mail Survey

Example: Surveying 200 students out of 2,000 students is a sample survey.

4. Sampling

Sampling is the process of selecting a representative group from the population.

Probability Sampling

Every member has an equal chance of being selected.

Simple Random Sampling
Stratified Sampling
Systematic Sampling
Cluster Sampling

Non-Probability Sampling

Selection is based on convenience or judgment.

Convenience Sampling
Purposive Sampling
Quota Sampling
Snowball Sampling

Importance of Sampling

Saves time
Reduces research cost
Makes research manageable
Provides reliable results when properly selected

5. Data Collection Instruments

These are the tools used to collect data from respondents.

Common Instruments

Questionnaire
Interview Schedule
Observation Checklist
Rating Scale
Checklist
Focus Group Discussion Guide

Example: A structured questionnaire with Likert-scale questions is commonly used in business research.

6. Methods and Techniques of Data Collection

This element explains how data will be collected.

Common Methods

Observation Method
Interview Method
Questionnaire Method
Experiment Method
Focus Group Discussion
Document Review

Example: A researcher may collect employees' opinions through face-to-face interviews.

7. Data Analysis Tools and Techniques

After collecting data, it must be analyzed to answer the research questions.

Tools

Microsoft Excel
SPSS
R
Stata

Techniques

Frequency Distribution
Percentage
Mean
Standard Deviation
Correlation Analysis
Regression Analysis
Chi-square Test
t-test
ANOVA

Example: A researcher may use SPSS to calculate the mean and correlation between employee motivation and job performance.

8. Time Period

The time period specifies the duration required to complete the research.

It includes:

Proposal preparation
Data collection
Data entry
Data analysis
Report writing
Final submission

Importance

Ensures timely completion of research.
Helps manage research activities efficiently.
Avoids unnecessary delays.

9. Report Writing

Report writing is the final stage of research in which the findings are presented in a systematic and logical manner.

Typical Structure of a Research Report

Title Page
Abstract
Introduction
Literature Review
Research Methodology
Data Analysis and Interpretation
Findings
Conclusion
Recommendations
References
Appendices

Importance

Communicates research findings clearly.
Serves as a reference for future studies.
Helps managers and policymakers make informed decisions.

Conclusion

The elements of research design provide a complete framework for conducting a research study. They help the researcher plan every stage of the research process—from selecting the type of investigation to writing the final report. A well-designed research plan ensures that the study is systematic, reliable, valid, cost-effective, and capable of achieving its objectives.

The figure shows the Classification of Research Design. Below is a detailed explanation of each type in simple English, suitable for BBS 4th Year (15 Marks).

Classification of Research Design

Research design can be classified into the following eight types:

1. Exploratory Research Design

Meaning

Exploratory research design is used when the researcher has little knowledge about the research problem. It helps explore new ideas, identify problems, and develop research questions or hypotheses.

Characteristics

Flexible and unstructured.
Used at the initial stage of research.
Generates new ideas.
Mainly qualitative in nature.

Methods

Literature review
Expert interviews
Focus group discussion
Observation

Example

A researcher wants to explore why students are losing interest in higher education.

2. Descriptive Research Design

Meaning

Descriptive research design describes the characteristics, behavior, or current situation of a person, group, or organization. It answers questions like what, who, when, where, and how.

Characteristics

Well-structured.
Uses surveys and observations.
Describes existing situations.
Does not establish cause-and-effect relationships.

Example

A survey to describe the study habits of BBS students at Simara College.

3. Case Study

Meaning

A case study is an in-depth investigation of a single individual, organization, event, or community over a specific period.

Characteristics

Focuses on one case.
Collects detailed information.
Uses multiple sources of data.

Example

A detailed study of Simara College's Quality Assurance practices.

4. Developmental Research Design

Meaning

Developmental research design studies changes and development over time.

Types

Cross-sectional Study
Longitudinal Study

Characteristics

Examines growth or changes.
Measures progress over time.
Useful in education and psychology.

Example

Studying the improvement in students' communication skills from the first year to the fourth year.

5. Correlational Study

Meaning

Correlational research examines the relationship between two or more variables without manipulating them.

Characteristics

Measures the strength and direction of relationships.
Does not prove cause and effect.
Uses correlation coefficients.

Example

Studying the relationship between study hours and examination marks.

6. Causal Comparative Research Design

Meaning

Causal-comparative (Ex Post Facto) research compares two or more groups to identify possible causes of differences after an event has already occurred.

Characteristics

No manipulation of variables.
Compares existing groups.
Used when experiments are not possible.

Example

Comparing the academic performance of students from public and private schools.

7. Experimental Research Design

Meaning

Experimental research determines the cause-and-effect relationship by manipulating the independent variable while controlling other variables.

Characteristics

Uses control and experimental groups.
Random assignment.
High level of control.
Produces strong evidence of causality.

Example

Testing whether a new teaching method improves students' examination scores.

8. Quasi-Experimental Research Design

Meaning

Quasi-experimental research also studies cause-and-effect relationships but does not use random assignment of participants.

Characteristics

Similar to experimental research.
No random selection.
Conducted in natural settings.
Easier to implement than true experiments.

Example

Comparing the performance of two existing classes where one class receives a new teaching method and the other receives the traditional method.

Summary Table

Research Design	Main Purpose
Exploratory	Explore new problems and generate ideas
Descriptive	Describe current situations or characteristics
Case Study	Study one person, organization, or event in depth
Developmental	Study changes over time
Correlational	Measure relationships between variables
Causal Comparative	Compare groups to identify possible causes
Experimental	Test cause-and-effect through controlled experiments
Quasi-Experimental	Test cause-and-effect without random assignment

Conclusion

Each type of research design serves a different purpose. Researchers select the appropriate design based on the research objectives, research questions, nature of the problem, availability of data, and available resources. Choosing the right research design helps ensure that the study is systematic, reliable, and capable of producing valid results.

अनुसन्धान डिजाइनको वर्गीकरण (Classification of Research Design)

अनुसन्धानको उद्देश्य, समस्या, तथ्याङ्कको प्रकृति तथा अनुसन्धानकर्ताले खोज्न चाहेको उत्तरका आधारमा अनुसन्धान डिजाइनलाई विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्छ। तपाईंको पुस्तकअनुसार अनुसन्धान डिजाइनका आठ प्रमुख प्रकारहरू निम्न छन्:

१. अन्वेषणात्मक अनुसन्धान डिजाइन (Exploratory Research Design)

अर्थ

अन्वेषणात्मक अनुसन्धान डिजाइन त्यस्तो अनुसन्धान हो, जुन कुनै नयाँ वा अस्पष्ट समस्याबारे प्रारम्भिक जानकारी प्राप्त गर्न प्रयोग गरिन्छ। जब अनुसन्धानकर्तासँग विषयको पर्याप्त जानकारी हुँदैन, तब यो डिजाइन प्रयोग गरिन्छ। यसले अनुसन्धान समस्या पहिचान गर्न, नयाँ विचार विकास गर्न तथा परिकल्पना (Hypothesis) निर्माण गर्न सहयोग गर्छ।

विशेषताहरू

नयाँ विषयको खोजी गर्छ।
लचिलो (Flexible) हुन्छ।
प्रारम्भिक अनुसन्धानमा प्रयोग हुन्छ।
मुख्यतः गुणात्मक (Qualitative) हुन्छ।
अनुसन्धानको दिशा निर्धारण गर्न मद्दत गर्छ।

उदाहरण

सिमरा कलेजका विद्यार्थीहरू किन अनलाइन कक्षामा कम सहभागी हुन्छन् भन्ने विषयमा प्रारम्भिक अध्ययन।

२. वर्णनात्मक अनुसन्धान डिजाइन (Descriptive Research Design)

अर्थ

वर्णनात्मक अनुसन्धान डिजाइनले कुनै व्यक्ति, समूह, संस्था वा घटनाको वर्तमान अवस्था, विशेषता वा व्यवहारलाई वर्णन गर्छ। यसले के (What), को (Who), कहाँ (Where), कहिले (When) र कसरी (How) भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर दिन्छ।

विशेषताहरू

वर्तमान अवस्थाको वर्णन गर्छ।
व्यवस्थित अनुसन्धान हुन्छ।
सर्वेक्षण र अवलोकन बढी प्रयोग हुन्छ।
कारण–परिणाम सम्बन्ध प्रमाणित गर्दैन।

उदाहरण

सिमरा कलेजका BBS विद्यार्थीहरूको अध्ययन बानीको अध्ययन।

३. केस अध्ययन (Case Study)

अर्थ

केस अध्ययन भनेको कुनै एक व्यक्ति, संस्था, घटना वा समुदायको गहिरो (In-depth) अध्ययन गर्ने अनुसन्धान डिजाइन हो।

विशेषताहरू

एउटा केसमा केन्द्रित हुन्छ।
विस्तृत सूचना सङ्कलन गरिन्छ।
धेरै स्रोतबाट तथ्याङ्क लिइन्छ।
वास्तविक अवस्थाको अध्ययन हुन्छ।

उदाहरण

सिमरा कलेजको गुणस्तर सुनिश्चितता (Quality Assurance) प्रणालीको विस्तृत अध्ययन।

४. विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइन (Developmental Research Design)

अर्थ

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइनले समयसँगै व्यक्ति, संस्था वा घटनामा आएको परिवर्तन तथा विकासको अध्ययन गर्छ।

प्रकार

Cross-sectional Study
Longitudinal Study

विशेषताहरू

समयअनुसार परिवर्तन मापन गर्छ।
वृद्धि तथा विकासको अध्ययन गर्छ।
शिक्षा तथा मनोविज्ञानमा बढी प्रयोग हुन्छ।

उदाहरण

प्रथम वर्षदेखि चौथो वर्षसम्म विद्यार्थीहरूको नेतृत्व क्षमतामा आएको परिवर्तनको अध्ययन।

५. सहसम्बन्धात्मक अध्ययन (Correlational Study)

अर्थ

सहसम्बन्धात्मक अध्ययनले दुई वा दुईभन्दा बढी चल (Variables) बीचको सम्बन्ध (Relationship) कति छ भन्ने अध्ययन गर्छ। यसले कारण–परिणाम प्रमाणित गर्दैन।

विशेषताहरू

चलहरूबीचको सम्बन्ध मापन गर्छ।
Positive, Negative वा Zero सम्बन्ध देखाउँछ।
Correlation Coefficient प्रयोग गरिन्छ।

उदाहरण

अध्ययन गर्ने समय र परीक्षा नतिजाबीचको सम्बन्ध।

६. कारणात्मक–तुलनात्मक अनुसन्धान डिजाइन (Causal Comparative Research Design)

अर्थ

यस अनुसन्धान डिजाइनमा पहिले नै भएका दुई वा बढी समूहबीच तुलना गरी तिनीहरूमा भएको फरकको सम्भावित कारण पत्ता लगाइन्छ।

विशेषताहरू

चललाई नियन्त्रण गरिँदैन।
पहिले नै भएका समूहहरूको तुलना गरिन्छ।
कारणको अनुमान गरिन्छ।

उदाहरण

सरकारी र निजी विद्यालयका विद्यार्थीहरूको शैक्षिक उपलब्धिको तुलना।

७. प्रयोगात्मक अनुसन्धान डिजाइन (Experimental Research Design)

अर्थ

प्रयोगात्मक अनुसन्धान डिजाइनमा स्वतन्त्र चल (Independent Variable) लाई परिवर्तन गरेर त्यसको प्रभाव आश्रित चल (Dependent Variable) मा कस्तो पर्छ भन्ने अध्ययन गरिन्छ।

विशेषताहरू

Control Group र Experimental Group हुन्छ।
Random Assignment गरिन्छ।
कारण–परिणाम सम्बन्ध स्पष्ट देखाउँछ।
सबैभन्दा वैज्ञानिक अनुसन्धान डिजाइन मानिन्छ।

उदाहरण

नयाँ शिक्षण विधिले विद्यार्थीको नतिजामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने अध्ययन।

८. अर्ध–प्रयोगात्मक अनुसन्धान डिजाइन (Quasi-Experimental Research Design)

अर्थ

अर्ध–प्रयोगात्मक अनुसन्धान डिजाइन प्रयोगात्मक अनुसन्धानजस्तै हो, तर यसमा सहभागीहरूको Random Assignment गरिँदैन।

विशेषताहरू

प्राकृतिक अवस्थामा अनुसन्धान गरिन्छ।
Random Selection हुँदैन।
कारण–परिणाम अध्ययन गर्न सकिन्छ।
प्रयोगात्मक अनुसन्धानभन्दा कम नियन्त्रण हुन्छ।

उदाहरण

दुई वटा पहिलेदेखि रहेका कक्षामध्ये एउटामा नयाँ शिक्षण विधि प्रयोग गरी नतिजा तुलना गर्ने।

सारांश (Summary)

अनुसन्धान डिजाइन	मुख्य उद्देश्य
अन्वेषणात्मक (Exploratory)	नयाँ समस्या वा विचारको खोजी
वर्णनात्मक (Descriptive)	वर्तमान अवस्थाको वर्णन
केस अध्ययन (Case Study)	एउटा व्यक्ति वा संस्थाको गहिरो अध्ययन
विकासात्मक (Developmental)	समयसँगै हुने परिवर्तनको अध्ययन
सहसम्बन्धात्मक (Correlational)	चलहरूबीचको सम्बन्ध पत्ता लगाउने
कारणात्मक–तुलनात्मक (Causal Comparative)	समूहबीचको फरक र सम्भावित कारण खोज्ने
प्रयोगात्मक (Experimental)	कारण–परिणाम सम्बन्ध परीक्षण गर्ने
अर्ध–प्रयोगात्मक (Quasi-Experimental)	Random Assignment बिना कारण–परिणाम अध्ययन गर्ने

निष्कर्ष

अनुसन्धान डिजाइनको सही छनोटले अनुसन्धानलाई वैज्ञानिक, व्यवस्थित, विश्वसनीय र उद्देश्यअनुकूल बनाउँछ। अनुसन्धानको उद्देश्य, समस्या, समय, स्रोत र आवश्यक तथ्याङ्कका आधारमा उपयुक्त अनुसन्धान डिजाइन छनोट गर्नुपर्छ। यसैले अनुसन्धानबाट प्राप्त निष्कर्षहरू बढी वैध (Valid) र विश्वसनीय (Reliable) हुन्छन्।

Developmental Research Design (विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइन)

Meaning (अर्थ)

Developmental Research Design is a research design used to study changes, growth, and development over time. It helps researchers understand how individuals, groups, organizations, or social phenomena change and develop, and it can also be used to predict future trends based on past and present data.

नेपालीमा:

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइन भनेको समयसँगै व्यक्ति, समूह, संस्था वा समाजमा हुने विकास, परिवर्तन र वृद्धिको अध्ययन गर्ने अनुसन्धान डिजाइन हो। यसले विगत र वर्तमानको परिवर्तनलाई अध्ययन गरी भविष्यको प्रवृत्ति (Future Trend) अनुमान गर्न सहयोग गर्छ।

Objectives (उद्देश्य)

To study growth and development over time.
To identify patterns and trends of change.
To compare changes at different time periods.
To predict future developments.
To support planning and decision-making.

Types of Developmental Research Design

1. Longitudinal Growth Study (दीर्घकालीन वृद्धि अध्ययन)

Meaning

A Longitudinal Growth Study observes the same individuals, groups, or organizations repeatedly over a long period of time. It measures how they change or develop.

Characteristics

Studies the same sample repeatedly.
Conducted over months or years.
Shows actual growth and development.
Time-consuming and expensive.

Example

A researcher follows the same group of BBS students from the first year to the fourth year to measure changes in their communication skills.

Advantages

Provides accurate information about development.
Measures real changes over time.
Helps establish the sequence of changes.

Disadvantages

Expensive.
Takes a long time.
Participants may drop out.

2. Cross-sectional Growth Study (अनुप्रस्थ वृद्धि अध्ययन)

Meaning

A Cross-sectional Growth Study compares different groups at one point in time instead of following the same people over many years.

Characteristics

Data collected only once.
Different age groups or categories are compared.
Faster and less expensive.
Cannot measure individual growth directly.

Example

Comparing the leadership skills of first-year, second-year, third-year, and fourth-year BBS students during the same academic year.

Advantages

Saves time.
Less expensive.
Easy to conduct.

Disadvantages

Cannot show actual individual development.
Differences may be due to other factors.

3. Trend Study (प्रवृत्ति अध्ययन)

Meaning

A Trend Study examines changes in a population over time, but different samples are selected at each time period.

Characteristics

Studies overall trends.
Uses different respondents at different times.
Useful for predicting future changes.

Example

A college surveys students' satisfaction every year, but each year a different group of students participates.

Advantages

Shows long-term trends.
Useful for planning and policy decisions.
No need to follow the same individuals.

Disadvantages

Cannot track individual changes.
Results may be affected by differences between samples.

4. Cohort Study (समूह अध्ययन)

Meaning

A Cohort Study follows a group of people who share a common characteristic or experience (called a cohort) over a period of time.

Characteristics

Participants have a common feature.
May be longitudinal or cross-sectional.
Studies changes within a specific group.

Example

Studying the career progress of students who graduated from Simara College in 2025 over the next 10 years.

Advantages

Helps understand changes in a specific group.
Useful in education, health, and social sciences.
Can identify long-term effects.

Disadvantages

Requires a long follow-up period.
Expensive.
Participants may leave the study.

Summary Table

Type	Main Focus	Example
Longitudinal Growth Study	Same people studied over a long period	Follow the same BBS students for 4 years
Cross-sectional Growth Study	Different groups studied at one point in time	Compare first-, second-, third-, and fourth-year students
Trend Study	Changes in a population using different samples over time	Annual student satisfaction survey with different respondents
Cohort Study	One group with a common characteristic followed over time	Study the career growth of the 2025 graduating batch

Conclusion

Developmental Research Design is useful for understanding growth, development, and changes over time. It enables researchers to identify patterns, forecast future trends, and provide valuable information for planning, policy formulation, and decision-making. It is widely used in education, business, psychology, sociology, and health research.

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइन (Developmental Research Design)

अर्थ (Meaning)

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइन भनेको समयसँगै व्यक्ति, समूह, संस्था वा समाजमा हुने विकास, परिवर्तन तथा वृद्धिको अध्ययन गर्ने अनुसन्धान डिजाइन हो। यसले विगत र वर्तमानमा भएका परिवर्तनहरूको अध्ययन गरेर भविष्यमा हुने सम्भावित परिवर्तन वा प्रवृत्तिको (Future Trend) अनुमान गर्न मद्दत गर्दछ।

यस अनुसन्धान डिजाइनले निश्चित समय अवधिमा हुने परिवर्तन, चलहरू (Variables) बीचको सम्बन्ध तथा विकासको दर (Rate of Change) अध्ययन गर्छ। शिक्षा, व्यवस्थापन, मनोविज्ञान, समाजशास्त्र तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा यसको व्यापक प्रयोग हुन्छ।

परिभाषा

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइन भनेको समयसँगै व्यक्ति, समूह वा घटनामा हुने परिवर्तन र विकासको अध्ययन गरी भविष्यको प्रवृत्ति अनुमान गर्ने अनुसन्धान डिजाइन हो।

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइनका उद्देश्य

व्यक्ति, संस्था वा समाजमा समयसँगै हुने परिवर्तनको अध्ययन गर्नु।
विकासको दर (Rate of Growth) मापन गर्नु।
भविष्यका प्रवृत्तिहरूको पूर्वानुमान गर्नु।
योजना तथा नीति निर्माणमा सहयोग गर्नु।
विभिन्न समयको अवस्थाबीच तुलना गर्नु।

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइनका प्रकारहरू

१. दीर्घकालीन वृद्धि अध्ययन (Longitudinal Growth Study)

अर्थ

यस अध्ययनमा एउटै व्यक्ति, समूह वा संस्थालाई लामो समयसम्म पटक–पटक अध्ययन गरिन्छ। यसबाट वास्तविक विकास र परिवर्तन मापन गर्न सकिन्छ।

विशेषताहरू

एउटै नमूनालाई धेरै पटक अध्ययन गरिन्छ।
लामो समय लाग्छ।
विकासको वास्तविक अवस्था देखाउँछ।
खर्चिलो हुन्छ।

उदाहरण

सिमरा कलेजका BBS प्रथम वर्षका विद्यार्थीलाई चार वर्षसम्म निरन्तर अध्ययन गरेर उनीहरूको नेतृत्व क्षमतामा आएको परिवर्तन मापन गर्नु।

फाइदाहरू

वास्तविक परिवर्तन देखाउँछ।
विश्वसनीय नतिजा दिन्छ।
विकासको क्रम स्पष्ट हुन्छ।

सीमाहरू

धेरै समय लाग्छ।
खर्च बढी हुन्छ।
केही उत्तरदाता बीचमै अध्ययन छोड्न सक्छन्।

२. अनुप्रस्थ वृद्धि अध्ययन (Cross-sectional Growth Study)

अर्थ

यस अध्ययनमा विभिन्न समूहलाई एउटै समयमा अध्ययन गरी तुलना गरिन्छ। एउटै व्यक्तिलाई पटक–पटक अध्ययन गरिँदैन।

विशेषताहरू

एक पटक मात्र तथ्याङ्क सङ्कलन गरिन्छ।
फरक–फरक समूहबीच तुलना गरिन्छ।
छिटो सम्पन्न हुन्छ।
कम खर्च लाग्छ।

उदाहरण

एकै वर्षमा BBS प्रथम, दोस्रो, तेस्रो र चौथो वर्षका विद्यार्थीहरूको नेतृत्व क्षमताको तुलना गर्नु।

फाइदाहरू

समय बचत हुन्छ।
कम खर्च लाग्छ।
सञ्चालन गर्न सजिलो हुन्छ।

सीमाहरू

वास्तविक व्यक्तिगत विकास देखाउन सक्दैन।
समूहगत फरकका कारण परिणाम प्रभावित हुन सक्छ।

३. प्रवृत्ति अध्ययन (Trend Study)

अर्थ

यस अध्ययनमा कुनै जनसंख्यामा समयसँगै आएको परिवर्तनको अध्ययन गरिन्छ, तर प्रत्येक समयमा फरक नमूना (Different Sample) प्रयोग गरिन्छ।

विशेषताहरू

समग्र प्रवृत्तिको अध्ययन गर्छ।
प्रत्येक समयमा फरक उत्तरदाता हुन्छन्।
भविष्यको प्रवृत्ति अनुमान गर्न उपयोगी हुन्छ।

उदाहरण

सिमरा कलेजमा प्रत्येक वर्ष विद्यार्थी सन्तुष्टि सर्वेक्षण गर्ने, तर हरेक वर्ष फरक विद्यार्थीलाई सहभागी बनाउने।

फाइदाहरू

दीर्घकालीन प्रवृत्ति देखाउँछ।
नीति निर्माणमा सहयोग गर्छ।
एउटै व्यक्तिलाई पछ्याउनुपर्दैन।

सीमाहरू

व्यक्तिगत परिवर्तन देखाउन सक्दैन।
नमूना फरक भएकाले परिणाममा फरक पर्न सक्छ।

४. समूह अध्ययन (Cohort Study)

अर्थ

यस अध्ययनमा एउटै विशेषता भएका व्यक्तिहरूको समूह (Cohort) लाई निश्चित समयसम्म अध्ययन गरिन्छ।

विशेषताहरू

समान विशेषता भएका व्यक्तिहरू समावेश हुन्छन्।
लामो समयसम्म अध्ययन गर्न सकिन्छ।
समूहको विकास मापन गरिन्छ।

उदाहरण

२०२५ मा BBS उत्तीर्ण गरेका विद्यार्थीहरूको १० वर्षसम्मको रोजगारी र करियर विकासको अध्ययन गर्नु।

फाइदाहरू

विशेष समूहको विकास बुझ्न सकिन्छ।
दीर्घकालीन प्रभाव अध्ययन गर्न सकिन्छ।
शिक्षा तथा स्वास्थ्य अनुसन्धानमा उपयोगी हुन्छ।

सीमाहरू

समय र खर्च धेरै लाग्छ।
उत्तरदाता हराउने सम्भावना हुन्छ।

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइनको महत्त्व

समयसँगै हुने परिवर्तनको अध्ययन गर्न मद्दत गर्छ।
भविष्यको प्रवृत्ति अनुमान गर्न सहयोग गर्छ।
योजना तथा नीति निर्माणमा उपयोगी हुन्छ।
निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउँछ।
शिक्षा, व्यवसाय, स्वास्थ्य तथा समाजशास्त्रमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ।

सारांश

प्रकार	मुख्य उद्देश्य
दीर्घकालीन वृद्धि अध्ययन (Longitudinal Growth Study)	एउटै समूहलाई लामो समयसम्म अध्ययन गर्ने
अनुप्रस्थ वृद्धि अध्ययन (Cross-sectional Growth Study)	विभिन्न समूहलाई एउटै समयमा तुलना गर्ने
प्रवृत्ति अध्ययन (Trend Study)	फरक–फरक नमूनाबाट समयसँगै आएको परिवर्तन अध्ययन गर्ने
समूह अध्ययन (Cohort Study)	समान विशेषता भएका समूहको समयसँगै विकास अध्ययन गर्ने

निष्कर्ष

विकासात्मक अनुसन्धान डिजाइन समयसँगै हुने परिवर्तन, वृद्धि तथा विकासको अध्ययन गर्न प्रयोग गरिने महत्वपूर्ण अनुसन्धान डिजाइन हो। यसले विगत र वर्तमानको विश्लेषण गरी भविष्यको सम्भावित प्रवृत्ति अनुमान गर्न मद्दत गर्दछ। त्यसैले शिक्षा, व्यवस्थापन, स्वास्थ्य, मनोविज्ञान तथा सामाजिक अनुसन्धानमा यसको विशेष महत्त्व रहेको छ।

MBS:Business research: chapter: 4 -Quantitative and Qualitative rese design

Research Design

Definitions

Characteristics (Features) of Research Design

Importance of Research Design

Elements of Research Design

Example

Conclusion

अनुसन्धान डिजाइन (Research Design) को अर्थ

परिभाषा (Definitions)

अनुसन्धान डिजाइनका विशेषताहरू (Characteristics)

अनुसन्धान डिजाइनको महत्त्व (Importance)

अनुसन्धान डिजाइनका मुख्य तत्वहरू (Elements)

उदाहरण (Example)

निष्कर्ष (Conclusion)

अनुसन्धान डिजाइनका तत्वहरू (Elements of Research Design)

1. अनुसन्धानको प्रकार (Type of Investigation)

2. सूचना/तथ्याङ्कको स्रोत (Source of Information)

(क) प्राथमिक स्रोत (Primary Source)

(ख) द्वितीयक स्रोत (Secondary Source)

3. सर्वेक्षणको प्रकार (Type of Survey)

4. नमुना छनोट (Sampling)

Sampling Methods

Probability Sampling

Non-probability Sampling

5. तथ्याङ्क संकलनका उपकरण (Data Collection Instruments)

6. तथ्याङ्क संकलनका विधि तथा प्रविधि (Methods and Techniques of Data Collection)

7. तथ्याङ्क विश्लेषणका उपकरण तथा प्रविधि (Data Analysis Tools and Techniques)

उपकरणहरू

प्रविधिहरू

8. समय अवधि (Time Period)

9. प्रतिवेदन लेखन (Report Writing)

निष्कर्ष

Elements of Research Design (Detailed Explanation)

1. Type of Investigation

2. Source of Information

Primary Sources

Secondary Sources

3. Type of Survey

4. Sampling

Probability Sampling

Non-Probability Sampling

5. Data Collection Instruments

6. Methods and Techniques of Data Collection

7. Data Analysis Tools and Techniques

Tools

Techniques

8. Time Period

9. Report Writing

Conclusion

Classification of Research Design

1. Exploratory Research Design

Meaning

Characteristics

Methods

Example

2. Descriptive Research Design

Meaning

Characteristics

Example

3. Case Study

Meaning

Characteristics

Example

4. Developmental Research Design

Meaning

Types

Characteristics

Example

5. Correlational Study

Meaning

Characteristics

Example

6. Causal Comparative Research Design

Meaning

Characteristics

Example

7. Experimental Research Design

Meaning

Characteristics